پیام ویژه - تسنیم / گزارش آژانس، علاوه بر نقاط ضعف و وابستگیهای ترکیه، نقشه راه تصمیمات برای کاستن از وابستگی را پیش کشیده است.
به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم، ترکیه به عنوان یکی از کشورهای دارای بیشترین میزان وابستگی به واردات انرژی، همواره از تورم ناشی از افزایش قیمت سوخت و حاملهای انرژی رنج میبرد.
به همین خاطر، چند سالی است که مقامات این کشور، درگیر طراحی یک استراتژی و سیاست گذاری بلندمدت هستند که رویکرد کلی ترکیه به انرژی را روشن کند.
در این میان «آژانس بینالمللی انرژی» نیز به کمک ترکیه آمده و تابستان امسال، هیاتی از محققین این آژانس به مدت یک هفته در ترکیه حضور پیدا کردند تا بتوانند مبانی یک گزارش کلان درباره انرژی ترکیه را پایهریزی کنند.
آنان پس از بازگشت، یک گزارش مفصل 88 صفحهای نوشتند که در 4 سپتامبر 2026 منتشر شد و توجه به مفاد و سرفصلهای آن، علاوه بر نقاط ضعف و وابستگیهای ترکیه، مسیر احتمالی تصمیمات این کشور برای کاستن از میزان وابستگی را روشن میکند و تصویری از مدل جدید امنیت انرژی، صنعت، رقابتپذیری و گذار اقتصادی ترکیه تا 2035 را ارائه میدهد.
به باور متخصصین بینالمللی در حوزه سیاست گذاری انرژی، ترکیه زیرساختهای خوبی برای تبدیلشدن به یک قدرت انرژی منطقهای ایجاد کرده، اما اکنون با یک مشکل بزرگ مواجه است: رشد تقاضای انرژی در ترکیه، از سرعت اصلاح شبکه، بهرهوری، ذخیرهسازی و اصلاح بازار انرژی جلو زده است.
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، ترکیه از یک سو به دنبال افزایش ظرفیت تولید در بخش انرژیهای تجدیدپذیر، گاز داخلی، انرژی هستهای، شبکه انتقال، ذخیرهسازی و زیرساخت LNG است.
اما در طرف دیگر، همچنان وابستگی بالایی به واردات سوخت فسیلی، قیمت انرژی و زغالسنگ دارد. این وضعیت موجب آن شده که اقتصاد ترکیه با ضعف بهرهوری، افزایش هزینه تولید و رشد شدید مصرف برق روبرو شود.
برقِ گران، برقِ کمیاب
یکی از نقاط عطف گزارش متخصصین بینالمللی درباره آسیب پذیریهای ترکیه در حوزه انرژی، مساله برق است. ترکیه یکی از کشورهایی است که برق را با قیمتی بالا به شهروندانش میفروشد. اما برای افزایش ظرفیت تولید، محدودیتهای قابل توجهی دارد و در نتیجه امکان کاهش قیمت، دور از دست به نظر میرسد.
بر اساس تازهترین آمارها، مصرف برق ترکیه در فاصله 2005 تا 2024 بهطور متوسط تقریباً 5 درصد در سال افزایش یافته و این سریعترین رشد تقاضای برق در میان کشورهای عضو آژانس بوده است.
اما مساله اینجاست که در هر دو بخش مسکونی و صنعتی، قرار است روند افزایش تقاضا، تا 2035 نیز ادامه پیدا کند. در نتیجه دولتمردان ترکیه مداوماً با این سوال مواجه هستند: برای اقتصادی که مرتباً برق بیشتری میخواهد، چگونه میتوانیم برق کافی، ارزان، پاک و پایدار تولید و منتقل کنیم؟
گزارش آژانس بینالمللی انرژی، به این نیز اشاره کرده که در سال 2025، انرژیهای تجدیدپذیر 43 درصد تولید برق ترکیه را تشکیل دادهاند و هدف برنامه ملی انرژی ترکیه این است که این رقم تا سال 2035 به 55 درصد برسد.
انتظار میرود ظرفیت خورشیدی ترکیه بین 2024 و 2035 تقریباً چهار برابر شود و ظرفیت انرژی بادی نیز قرار است تقریباً سه برابر شود. در این صورت، مقدار مصرف گاز و زغال سنگ برای تولید برق در ترکیه، به طرز چشمگیری کاهش پیدا خواهد کرد.
هشدار درباره شبکه
با آن که ترکیه در زمینه انرژیهای تجدیدپذیر، پیروزی شایان توجهی به دست آورده، اما آژانس بینالمللی انرژی، درباره کاستیهای شبکه انتقال در این کشور، هشدار داده است.
ترکیه میتواند هزاران پنل خورشیدی و توربین بادی نصب کند، اما اگر شبکه انتقال و توزیع نتواند برق آنها را جذب و منتقل کند، ظرفیت تولید روی کاغذ باقی میماند.
به عبارتی دیگر، رشد سریع خورشیدی و بادی نیازمند توسعه خطوط انتقال، توسعه پستهای برق، ذخیرهسازی، مدیریت تقاضا، دیجیتالیشدن شبکه، اتصال منطقهای و اصلاح مقررات اتصال به شبکه است. حالا استراتژی انرژی ترکیه با یک تغییر بزرگ مواجه شده که در آن، مساله فقط «تولید برق» نیست؛ «انعطافپذیری سیستم برق» است.
پیشنهادی به ضرر مردم
در گزارش آژانس بینالمللی انرژی، به این اشاره شده که با وجود گران بودن قیمت برق و گاز در ترکیه، دولت باز هم مقادیری یارانه پرداخت میکند و در آیندهای نزدیک باید این یارانه را نیز حذف کند. چرا که بر اساس تحقیقات گستردهای که در ترکیه صورت گرفته، مهمترین راهکار برای تشویق شهروندان به صرفه جویی، بالا بردن قیمت انرژی است.
گزارش اشاره کرده که اگر دولت ترکیه طی دو سه سال آینده، قیمت برق و گاز را به شکل چشمگیری بالا نبرد، صرفه جویی در مصرف رخ نخواهد داد.
آژانس توصیه میکند ترکیه بهتدریج به سمت قیمتگذاری شفافتر و مبتنی بر بازار حرکت کند، اما همزمان از خانوارهای کمدرآمد حمایت هدفمند انجام دهد تا اصلاح قیمت انرژی تبدیل به بحران فقر انرژی نشود. یعنی یارانه پنهان انرژی باید کاهش پیدا کند، اما نه با شوک قیمتی.
آسیبها در بخش گاز
بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، ترکیه هنوز هم یکی از مهمترین واردکنندگان گاز طبیعی است و کاستن از این وابستگی، کُندتر و کمتر از چیزی است که در تبلیغات سیاسی دولت دیده میشود.
دولت اردوغان، استخراج گاز از میادین کشف شده در استان ساکاریا در دریای سیاه را مانند یک نقطه عطف تاریخی به مردم معرفی کرده است. این در حالی است که سهم گاز منتقل شده از ساکاریا، کمتر از آن است که بتواند استراتژی گاز ترکیه را متحول کند.
دولت ترکیه برای تامین گاز طبیعی، در سالیان گذشته حساب ویژهای روی منابع دریای خزر باز کرده و از جمهوری آذربایجان دست به واردات زده و در عین حال، ترک استریم روسیه را نیز به عنوان یک خط انتقال استراتژیک به کار گرفته است.
دو اقدام موازی دیگر نیز، عبارتند از افزایش واردات ال.ان.جی و همچنین احداث تاسیسات عظیم ذخیرهسازی گاز. اما واقعیت این است که حجم بالای واردات، هنوز هم هزینه گزافی برای اقتصاد ترکیه دارد و گاز ساکاریا نیز در صورتی که به ظرفیت کامل 16 و نیم میلیارد متر مکعب در سال برسد، نهایتاً میتواند یک چهارم گاز مصرفی کشور را تامین کند.
انرژی هسته ای
ظاهراً نگرش آژانس بینالمللی انرژی به اقدامات ترکیه در حوزه هستهای، مثبت است. در گزارش آژانس، به این اشاره شده که ترکیه قصد دارد نیروگاه هستهای را به دومین ستون اصلی تولید انرژی تبدیل کند و پس از تکمیل فاز نهایی نیروگاه آک کویو، 10 درصد از ظرفیت برق ترکیه در آنجا تولید خواهد شد. این در حالی است که دولت اردوغان قصد دارد دو نیروگاه هستهای بزرگ دیگر نیز بسازد.
در گزارش، توصیه شده که ترکیه باید چارچوب مالی قابل اعتماد و شفاف برای پروژههای هستهای ایجاد کند.
آژانس بینالمللی انرژی، بر این باور است که ترکیه باید برق مورد نیاز صنایع فولاد، سیمان، کود و مواد شیمیایی را از محل رآکتورهای کوچک و متوسط (اس.ام.آر) تامین کند.
نقطه ضعف بزرگ
گزارش آژانس بینالمللی انرژی، صراحتاً به این اشاره کرده که مصرف بالای زغال سنگ، بزرگترین نقطه ضعف استراتژی ترکیه است که راندمان پایین و آلایندگی بالایی دارد.
در سال 2024 میلادی زغالسنگ حدود یکچهارم کل عرضه انرژی ترکیه را تشکیل داده و بیش از یکسوم تولید برق از این منبع به شدت آلاینده به دست آمده است. ترکیه همچنین در سال 2025 حدود 120 میلیون تن زغالسنگ مصرف کرده و به عنوان بزرگترین مصرفکننده زغالسنگ در اروپا شناخته میشود.
این موضوع یک تناقض بزرگ در مدل انرژی ترکیه ایجاد میکند. به این معنی که ترکیه همزمان یکی از سریعترین توسعهدهندگان انرژی تجدیدپذیر و یکی از بزرگترین مصرفکنندگان زغالسنگ اروپاست. بنابراین IEA توصیه میکند ترکیه از هماکنون برنامه انتقال تدریجی و عادلانه از زغالسنگ را طراحی کند.
آسیب بزرگ در بخش مسکن
گزارش آژانس بینالمللی انرژی به این اشاره کرده که هدف گذاری ترکیه برای بازسازی 40 درصد از ساختمانهای این کشور تا سال 2033 میلادی، یک هدف بلندپروازانه است که علاوه بر نیاز بالا به انرژی برای استخراج، تولید و انتقال مصالح، به یک راهبرد علمی در مورد مصرف انرژی در بخش مسکن نیز نیاز دارد.
زمانی اهمیت این مساله را در مییابیم که به خاطر بیاوریم، ترکیه کشور زلزلهخیزی است و بیش از 31 درصد خانوارها در ساختمانهای قبل از سال 2000 زندگی میکنند و بیش از سهچهارم ساختمانها پیش از تصویب برخی استانداردهای جدید ساختمانی ساخته شدهاند.
آژانس پیشنهاد کرده که در ساخت میلیونها واحد مسکونی جدید در ترکیه، به طور همزمان، هم موضوع سیاست گذاری مصرف انرژی لحاظ شود و هم مساله حیاتی و مهمی به نام مقاومسازی در برابر زلزله.
در ادامه، آژانس به موضوع ژئوترمال اشاره کرده و معتقد است که توسعه بازار گرمایش زمینگرمایی، باید در ترکیه به شکل جدی مورد توجه قرار بگیرد. چرا که این کشور میتواند در گرمایش شهری، گرمایش ساختمانها، تولید برق و سیستمهای ترکیبی گرما و برق، از آن استفاده کند و عملاً بخشی از وابستگی به گاز را نیز کاهش دهد.