پیام ویژه - فارس / نسخهای خطی و نفیس از میراث خانوادگی سردار شهید سرلشکر غلامرضا سلیمانی، پس از بیش از یک قرن، پرده از بخشی کمترشناختهشده از پیشینه فرهنگی و دینی این خاندان برمیدارد؛ کتابی در حوزه اخلاق و احکام که در صفحات نخست آن، نام و امضای چند عالم برجسته از جمله آیتالله سید جواد خامنهای، پدر رهبر شهید، به چشم میخورد.
گاهی یک سند تاریخی فقط چند صفحه کاغذ و مرکب نیست؛ بخشی از حافظه یک سرزمین است. ورقزدن یک نسخه خطی میتواند انسان را از امروز به بیش از یک قرن قبل ببرد؛ به روزگاری که کتاب هنوز با دست نوشته میشد، ارزش یک نسخه فقط به محتوای آن نبود و امضا و تأیید یک عالم میتوانست بخشی از اعتبار تاریخی یک اثر را رقم بزند.
در میان دستنوشتههای بهجامانده از اواخر دوره قاجار، نسخهای خطی و نفیس از حاج میرزا محمود خلیلی فارسانی، از چهرههای باسواد، بانفوذ و شناختهشده فرهنگی و دینی آن روزگار، امروز روایتی کمترشنیدهشده از پیشینه یک خاندان بختیاری را پیش روی مخاطب قرار میدهد؛ کتابی در حوزه اخلاق و احکام که افزون بر خطی چشمنواز، تذهیب و طلاکوبی، به تأیید و امضای شماری از علمای برجسته آن دوره رسیده و نام آیتالله سید جواد خامنهای، پدر رهبر شهید انقلاب، نیز در میان تأییدکنندگان آن دیده میشود.
این نسخه به پدربزرگ پدری سردار شهید سرلشکر حاج غلامرضا سلیمانی تعلق داشته است؛ شخصیتی که بنا بر روایتهای موجود، در میان مردم بختیاری و بهویژه در حوزه اخلاق و مسائل دینی، جایگاه و نفوذ قابل توجهی داشته است.
کتابی برای اخلاق و احکام
محتوای نسخه، عمدتاً گردآوری مطالبی در حوزه اخلاقیات و احکام است؛ اما آنچه کتاب را از یک نسخه معمولی متمایز میکند، مجموعهای از ویژگیهای مادی و تاریخی آن است.
خط خوش و دقیق، تزئینات چشمنواز، بخشهایی با طلاکوبی و نقرهکوبی و نقاشیهای موجود در کتاب، نشان میدهد که این اثر صرفاً برای استفاده روزمره نوشته نشده و در زمان خود نیز از جایگاه و اهمیت خاصی برخوردار بوده است.
در نخستین صفحات نسخه، نام و امضای چند تن از علمای شناختهشده آن دوره دیده میشود؛ تأییدیههایی که بر ارزش تاریخی و دینی این دستنوشته افزوده است.
از میان این نامها، آیتالله سید جواد خامنهای، پدر رهبر شهید، نیز دیده میشود؛ نکتهای که این نسخه را از یک یادگار خانوادگی فراتر برده و آن را به سندی قابل توجه برای مطالعه بخشی از مناسبات علمی و دینی آن روزگار تبدیل میکند.
ردپای یک خاندان از فارسان تا کویت
داستان این نسخه البته تنها به صاحب آن ختم نمیشود. در روایت خانوادگی، پس از حاج میرزا محمود خلیلی فارسانی، نام فرزندش خلیل محمود فارسانی نیز مطرح میشود؛ شخصیتی که بعدها به کویت مهاجرت کرد و بنا بر روایتهای نقلشده، در میان برخی شیوخ و خاندانهای عرب نیز چهرهای شناختهشده و بانفوذ بود.
به این ترتیب، یک نسخه خطی، بخشی از مسیر یک خاندان را نیز روایت میکند؛ خاندانی که از فارسان و فضای فرهنگی و دینی اواخر قاجار، تا مهاجرت و ارتباط با جامعه کویت امتداد یافته و نسلهای بعدی آن نیز در میان چهرههای شناختهشده حضور داشتهاند.
میراثی که به یک شهید رسید
اما شاید مهمترین بخش این روایت، جایی باشد که این سند تاریخی به زندگی سردار شهید سرلشکر حاج غلامرضا سلیمانی میرسد.
شهیدان، جدا از محیطی که در آن رشد میکنند، ساخته نمیشوند. فرهنگ، باورها، خاطرات خانوادگی و الگوهایی که در کودکی و نوجوانی در ذهن آنان شکل میگیرد، میتواند بخشی از مسیر آیندهشان را بسازد.
شهید حاج غلامرضا سلیمانی نیز در خانوادهای رشد کرد که سابقه فرهنگی و دینی آن به نسلهای پیشین بازمیگشت؛ نسلی که در آن، کتاب، اخلاق، دین و ارتباط با علما بخشی از زندگی اجتماعی خانواده بود.
از همین منظر، این نسخه خطی را میتوان تنها بهعنوان یک کتاب قدیمی نگاه نکرد؛ این دستنوشته، بخشی از شناسنامه فرهنگی خانوادهای است که یکی از فرزندان نسلهای بعدی آن، مسیر خود را تا جایگاه فرماندهی و شهادت طی کرد.
وقتی امضاها تاریخ را روایت میکنند
اهمیت نسخههای خطی تنها در قدمت آنها نیست. گاهی یک امضا، یک حاشیهنویسی یا یک تأییدیه میتواند اطلاعاتی درباره شبکه ارتباطی، جایگاه اجتماعی صاحب اثر و فضای فکری یک دوره تاریخی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
یک گنجینه خانوادگی برای تاریخ
امروز که تصویر این نسخه برای اولین بار در فضای رسانهای دیده میشود، اهمیت آن فقط در زیبایی صفحات طلاکوب و نقاشیهای آن خلاصه نمیشود. این کتاب، پنجرهای کوچک به بخشی از تاریخ فرهنگی منطقه فارسان، جامعه بختیاری و مناسبات دینی اواخر دوره قاجار است.
نسخهای که از دست یک عالم و چهره فرهنگی محلی به نسلهای بعد رسیده، مسیر مهاجرت و ارتباطات خانوادگی را پشت سر گذاشته و در نهایت، در کنار نام یکی از فرماندهان شهید انقلاب اسلامی قرار گرفته است.
شاید ارزشمندترین ویژگی چنین آثاری همین باشد؛ اینکه تاریخ را نه از پشت ویترین یک موزه، بلکه از دل یک خانواده و یک دستنوشته میتوان لمس کرد.
این کتاب، پیش از آنکه یک نسخه خطی قدیمی باشد، روایت مکتوب یک میراث است؛ میراثی که از فارسانِ بیش از یک قرن پیش آغاز شده و امروز با نام سردار شهید غلامرضا سلیمانی، دوباره در برابر چشم نسل جدید قرار گرفته است.