پیام ویژه - روزنامه سازندگی /متن پیش رو در سازندگی منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
کارشناسان در گفت‌وگو با سازندگی از اولویت‌های بودجه‌ای، تخریب آبراهه‌ها و ضعف مدیریت بحران در سیلاب عظیمیه کرج می‌گویند
فائزه مومنی| بارش ثبت شده در عظیمیه کرج فقط ۱۲٫۲ میلی‌متر بود اما خیابان‌ها به مسیر سیلاب تبدیل شدند و خودروها در جریان آب گرفتار ماندند. پس از تجربه دروازه قرآن شیراز و امامزاده داوود پرسش از شهرداری‌ها و دستگاه‌های مسئول روشن است: چرا شهرها هنوز در برابر چنین بارشی آسیب‌پذیرند؟ اگر بارندگی بیشتر یا طولانی‌تر شود همین معابر چه وضعی خواهند داشت؟ سیلاب روز ۱۱ مهر عظیمیه، در آغاز پائیز، بار دیگر فاصله هشدار و آمادگی را نشان داد. بحث درباره ال‌نینو و احتمال رخدادهای شدید اقلیمی پیش‌تر مطرح شده بود؛ سازمان جهانی هواشناسی نیز در گزارش شهریور خود بر ضرورت آمادگی تأکید کرده است. البته شدت ال‌نینو مستقیماً میزان خسارت در هر منطقه را تعیین نمی‌کند و نسبت دادن این سیلاب به آن به بررسی مستقل نیاز دارد. مسئولیت آماده‌سازی شهر اما وابسته به اثبات چنین ارتباطی نیست. کامران حقی‌آبی، مدیرکل هواشناسی البرز، به ایسنا گفته است تا ساعت ۸:۳۰ صبح یک‌شنبه ۱۲ مهر بارش عظیمیه ۱۲٫۲ میلی‌متر ثبت شده؛ بیشترین مقدار استان نیز مربوط به ناریان طالقان با ۳۰٫۴ میلی‌متر بوده است. در آیگان ۲۸٫۶، چهارباغ ۲۳٫۳ و ایستگاه کرج ۷٫۵ میلی‌متر بارش گزارش شده است. مقدار ثبت شده در یک ایستگاه به‌تنهایی شدت بارش در دقایق وقوع حادثه یا وضعیت سراسر حوضه بالادست را مشخص نمی‌کند. با این حال تصاویر عظیمیه و ارزیابی کارشناسان، پرسش درباره ظرفیت عبور رواناب، وضعیت آبراهه‌ها و کنترل تردد را پیش می‌کشد. سه کارشناس در گفت‌وگوهای جداگانه، مسئله را از بودجه شهرداری تا شهرسازی و مدیریت هنگام حادثه بررسی کرده‌اند.
پیشگیری در بودجه دیده نمی‌شود
محمود اولاد، پژوهشگر اقتصاد شهری، در گفت‌وگو با سازندگی می‌گوید، شهرداری‌ها هنگام تخصیص منابع معمولاً به اقداماتی که با خطرهای احتمالی ارتباط دارند، اولویت کمتری می‌دهند. مدیر ممکن است احتمال سیل یا زلزله را بپذیرد اما چون زمان وقوع معلوم نیست، هزینه پیشگیری را در برابر پروژه‌های دیگر عقب بیندازد. به گفته او، محدودیت منابع تنها عامل نیست؛ دیده شدن عملکرد نیز در تصمیم مدیران نقش دارد. خیابان، پل و پروژه عمرانی نمود بیرونی دارند و مردم نتیجه آنها را می‌بینند. لایروبی رودخانه یا آماده‌سازی مسیر عبور آب تا زمانی که حادثه‌ای رخ ندهد، کمتر به چشم می‌آید و ممکن است در ارزیابی عملکرد شهردار یا انتخاب دوباره اعضای شورا، اثر محسوسی نداشته باشد. اولاد توضیح می‌دهد که پیشگیری موفق حتی می‌تواند از نظر عمومی پنهان بماند: اگر مسیر آب به‌موقع آماده شود و بارندگی بدون خسارت بگذرد، کمتر کسی می‌پرسد چه اقدامی مانع حادثه شده است. در مقابل، پس از سیلاب، همان پروژه فراموش شده به مطالبه عمومی تبدیل می‌شود و همه می‌پرسند چرا لایروبی انجام نشده بود. او با اشاره به بارش عظیمیه می‌گوید، عدد ۱۲ میلی‌متر اکنون توجه ایجاد کرده چون حادثه رخ داده است؛ اگر اقدامات پیشگیرانه مؤثر بودند احتمالاً میزان بارش و عملکرد شبکه دفع آب تا این اندازه موضوع بحث نمی‌شد. از نگاه او، شهرداری‌ها منابع محدود را بیشتر صرف کارهایی می‌کنند که شهروندان در زمان حاضر ببینند و احساس کنند، اقدامی انجام شده است. این تحلیل علت عقب ماندن پیشگیری در رقابت بودجه‌ای را توضیح می‌دهد. مسئله آن است که هزینه پروژه قابل مشاهده امروز پرداخت می‌شود اما هزینه بی‌توجهی به ایمنی ممکن است بعداً با خسارت به دارایی و جان شهروندان آشکار شود.
آبراهه‌هایی که خیابان شدند
مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، بارش ۱۱ مهر را در مقایسه با رخدادهای شدید منطقه، ازجمله بارندگی امامزاده داوود، چندان جدی نمی‌داند. او مشکل اصلی را تاب‌آوری پائین کرج، تهران و شهرهای پیرامونی آنها عنوان می‌کند. زارع به سازندگی می‌گوید، توسعه شهری در این مناطق عمدتاً به غیرقابل نفوذ شدن زمین انجامیده است. دامنه‌ها ساخته شده‌اند، آبراهه‌های طبیعی به کوچه و خیابان تغییر کاربری داده‌اند و پوشش گیاهی کاهش یافته است. به گفته او، مقایسه تصاویر چند دهه گذشته کرج با امروز، تغییر گسترده باغ‌ها، درختان و سطوح طبیعی را نشان می‌دهد. او مهاجرت و گسترش شهرک‌های پیرامونی را نیز در این روند مؤثر می‌داند. کرج برای بخشی از مهاجرانی که مقصدشان تهران است، محل استقرار می‌شود و توسعه سکونتگاه‌ها فشار بیشتری بر زمین و مسیرهای طبیعی آب وارد می‌کند. در چنین وضعی، بارندگی محدود هم می‌تواند، خودروها و معابر را درگیر کند و افزایش شدت یا دوام بارش، خطر خسارت گسترده‌تر را بالا ببرد. زارع در بحث اقلیمی نیز درباره احتمال بارش‌های کوتاه‌مدت و شدید در ایران و منطقه هشدار می‌دهد. از نگاه او، افزایش رطوبت برای کشور گرفتار خشکسالی می‌تواند فرصت باشد اما شهری که مسیر آب را تغییر داده، ممکن است همین بارش را به حادثه تبدیل کند.
راه‌حل بلندمدت پیشنهادی او حرکت به سمت «شهر نفوذپذیر» است؛ شهری که امکان جذب آب در زمین را حفظ کند. زارع با اشاره به سابقه علمی کرج در کشاورزی و منابع طبیعی می‌گوید حذف پوشش گیاهی و تغییر آبراهه‌ها در چنین شهری نیازمند بازنگری جدی است. برای ماه‌های پیش رو، پیشنهاد او مشخص‌تر است: پاک‌سازی مستمر معابر، جمع‌آوری زباله و باز کردن مسیرهای عبور آب. مسئله پارکینگ نیز باید بررسی شود؛ تبدیل یک بنا به چند آپارتمان بدون تأمین فضای کافی برای خودروها، خیابان را به پارکینگ تبدیل می‌کند. هنگام سیلاب، همین خودروها و موتورسیکلت‌ها در معرض خسارت قرار می‌گیرند و می‌توانند به مانع دیگری در معبر تبدیل شوند.
تجربه شیراز در تصاویر کرج
علی بیت‌اللهی، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، تصاویر عظیمیه را از نظر زمینه وقوع حادثه شبیه دروازه قرآن شیراز می‌داند. او تأکید می‌کند، ابعاد خسارت و تلفات دو حادثه قابل مقایسه نیست اما اتصال معابر شهری به حوضه آبریز بالادست وجه مشترک مهم آنهاست. به گفته بیت‌اللهی، کوتاه بودن بارندگی از گسترش خسارت جلوگیری کرده است؛ اگر همان بارش دوام بیشتری داشت با توجه به شیب خیابان‌ها، امکان آسیب جدی‌تر و حتی تلفات وجود داشت. او می‌گوید، هشدارها دقیقاً برای توجه به چنین ظرفیتی صادر می‌شوند. نقد او متوجه مدیریت هنگام رخداد نیز هست. بیت‌اللهی می‌گوید در فیلم‌هایی که دیده، نشانه‌ای از مسدود کردن مسیر، هدایت مردم یا کنترل تردد مشاهده نمی‌شود. او این ارزیابی را به همان تصاویر محدود می‌کند اما ادامه رفت‌وآمد عادی در معبر گرفتار رواناب را نگران‌کننده می‌داند. آموزش عمومی، محور دیگر سخنان اوست. شهروندان ممکن است، جریان کم‌عمق را بی‌خطر تصور کنند و با خودرو وارد آن شوند، درحالی که جریان سیلاب می‌تواند، کنترل خودرو را مختل کند. بیت‌اللهی تجربه دروازه قرآن را یادآوری می‌کند؛ جایی که حرکت خودروها با جریان آب و برخورد آنها حادثه را تشدید کرد. او می‌گوید درباره زمان زلزله عدم قطعیت وجود دارد اما آبراهه‌های بالادست شهرها قابل شناسایی‌اند. هنگام فعال شدن سامانه بارشی، می‌توان معابر مجاور این مسیرها را زیر نظر گرفت و در صورت افزایش خطر موقتاً بست. اصلاح ساخت‌وسازهای گذشته زمان می‌برد اما کنترل تردد و دور کردن مردم از مسیر خطر، نیازمند انتظار برای اصلاح کامل شهر نیست.
این شرایط محدود به کرج نیست. هر شهری که دامنه‌ها و آبراهه‌هایش زیر ساخت‌وساز رفته باید آمادگی خود را پیش از بارندگی ارزیابی کند. انتشار هشدار، بدون تعیین مسئول اجرا، آماده‌سازی مسیرها و حضور به‌موقع نیروها، شهروندان را از خطر دور نمی‌کند؛ فاصله‌ای که کارشناسان در توضیح تصاویر عظیمیه بر آن تأکید دارند.