پیام ویژه - ایرنا /راهبرد فشار حداکثری کاخ سفید که طی ماه‌های گذشته علیه کوبا به کار گرفته شده است، پیامدهای ناخواسته ای می تواند برای دولت دونالد ترامپ داشته باشد: هموار کردن مسیر گسترش نفوذ چین در این جزیره. ورود گسترده کمک‌های انرژی چین، پیشرفت‌های پکن در حوزه معادن کوبا، نگرانی فزاینده‌ای را در واشنگتن برانگیخته است.
به گزارش تارنمای ال کنفیدنسیال اسپانیا، گوردون چانگ، تحلیلگر محافظه‌کار آمریکایی چینی‌تبار، چند هفته پیش خواستار آن شد که «اجازه ندهید چین کوبا را نجات دهد» و از مقام‌های واشنگتن خواست مانع ورود مواد غذایی و پنل‌های خورشیدی چینی به این جزیره شوند. او این درخواست را در تارنمای هیل(The Hill) مطرح کرد؛ رسانه‌ای که در میان نمایندگان کنگره آمریکا نفوذ زیادی دارد.
چند هفته بعد، در اواخر سپتامبر، ورود محموله جدیدی شامل پنج هزار سامانه فتوولتائیک ارسالی چین به کوبا تأیید شد. این تجهیزات در ۲۰۰ کانتینر دریایی به این جزیره منتقل شدند؛ اقدامی که از نظر لجستیکی قابل‌توجه است. این سومین محموله از این نوع به شمار می‌رود که پکن از طریق آن به هاوانا برای کاهش فشار انرژی تحمیل‌شده از سوی واشنگتن کمک می‌کند.
در اوایل سال ۲۰۲۵، کوبا تنها حدود سه درصد برق خود را از انرژی خورشیدی تولید می‌کرد. تابستان امسال، این سهم به حدود ۱۰ درصد رسید و دولت این جزیره ماه گذشته تأیید کرد که ظرفیت نصب‌شده تولید برق فتوولتائیک کشور به هزار و ۴۱۸ مگاوات رسیده است. پیش‌بینی می‌شود این ظرفیت پیش از پایان سال از هزار و ۵۰۰ مگاوات فراتر رود و برنامه احداث ۹۲ نیروگاه خورشیدی با ظرفیت نصب‌شده حدود دو هزار مگاوات نیز تا سال ۲۰۲۸ تکمیل شود.
به این ترتیب، چین پس از محاصره نفتی که واشنگتن در ژانویه(دی ۱۴۰۴ ) گذشته برقرار کرد، در حال گسترش فعالیت‌ها و نفوذ خود در این جزیره است. آمریکا در آن زمان کوبا را «تهدیدی غیرمعمول و فوق‌العاده» علیه امنیت ملی و سیاست خارجی خود اعلام کرد.
آن اقدام ضربه نهایی را به سامانه تولید برق کوبا وارد کرد؛ سامانه‌ای که پیش‌تر نیز به دلیل وابستگی به نیروگاه‌های حرارتی ساخته‌شده در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میلادی، با فرسودگی شدید روبه‌رو بود. این نیروگاه‌ها دائماً دچار نقص عملیاتی می‌شوند و به تعمیر و نگهداری نیاز دارند. خاموشی‌هایی که سال‌هاست در کوبا متداول بوده‌اند، از آن زمان تشدید شده‌اند و بخش بزرگی از جمعیت این کشور را دست‌کم روزانه شش ساعت تحت تأثیر قرار می‌دهند.
مقام‌های کوبایی واشنگتن را متهم می‌کنند که با جلوگیری از ارسال نفت به این جزیره، سیاستی «غیراخلاقی و جنایتکارانه» در پیش گرفته و «با اهداف سیاسی، تمام مردم یک کشور را در معرض خفقان جمعی قرار می‌دهد». هاوانا در واکنش به این فشارها، اصلاحات گسترده‌ای را در پیش گرفته است که از جمله آنها می‌توان به بزرگ‌ترین اقدامات برای آزادسازی اقتصاد از زمان انقلاب کوبا اشاره کرد؛ اقداماتی همچون گشایش بانک‌های خصوصی و ورود بخش خصوصی به ده‌ها حوزه‌ای که پیش‌تر فعالیت در آنها محدود بود.
دولت کوبا آشکارا از قصد خود برای الگوبرداری از مدل چین سخن می‌گوید، اما بخش خصوصی در این جزیره همچنان راه درازی در پیش دارد؛ به‌ویژه تا زمانی که فشار واشنگتن ادامه داشته باشد. در این میان، هاوانا همچنان به کمک‌های غول آسیایی وابسته است.
پکن از این خلأ بهره می‌برد و برخی تحلیلگران بیم دارند که وابستگی کوبا به چین افزایش یابد؛ در حالی که چین در افکار عمومی این جزیره به‌عنوان بازیگری ظاهر می‌شود که برای حل مشکلات اقدام می‌کند، اما آمریکا صرفاً مجازات می‌کند و در مقابل چیزی ارائه نمی‌دهد. چنین وضعیتی طی سال‌های گذشته در کشورهای دیگری از منطقه نیز تکرار شده است. چین از طریق پروژه‌های بزرگ و سرمایه‌گذاری در آمریکای لاتین، از جمله بندر عظیم چانکای در پرو و ورزشگاه ملی السالوادور، نفوذ خود را گسترش داده است؛ این در حالی است که واشنگتن یک‌باره آژانس توسعه بین‌المللی آمریکا (USAID) و بخش بزرگی از برنامه‌های همکاری خود با این قاره را برچیده است.
ایوان الیس، استاد پژوهشگر مطالعات آمریکای لاتین در مؤسسه مطالعات راهبردی کالج جنگ ارتش آمریکا، به روزنامه ال‌کانفیدنسیال گفت: پاورچاینا (PowerChina)، شرکت دولتی متخصص در حوزه انرژی‌های پاک، همواره به دنبال تقویت جایگاه خود در منطقه است.
وی افزود: این موضوع به حفظ سطحی از کارکرد دولت و بقای مردم کمک می‌کند. این مساله روزبه‌روز اهمیت بیشتری می‌یابد؛ زیرا از ماه مه، زمانی که یک نفتکش روسی در کوبا پهلو گرفت، هیچ نفتکشی وارد این کشور نشده است و در چنین شرایطی، گزینه‌های دیگر برای تولید برق عملاً به صفر می‌رسند.
چین طی ماه‌های گذشته، آشکارا و بدون هیچ تردیدی از کوبا حمایت کرده است. هان ژنگ، معاون رئیس‌جمهوری چین، در مجمع عمومی سازمان ملل خواستار «توقف استفاده از تهدید به زور علیه کوبا» و «رفع فوری و کامل محاصره و تحریم‌ها» علیه این جزیره شد؛ هرچند نامی صریح از آمریکا نبرد.
ساندرا پلگرینی، تحلیلگر ارشد آمریکای لاتین و کارائیب در سازمان داده‌های مکان‌یابی و رویدادهای درگیری مسلحانه(ACLED)، می‌گوید: فشار واشنگتن فرصت‌هایی برای چین ایجاد کرده است. پکن خود را به‌عنوان تأمین‌کننده کمک‌های بشردوستانه مطرح کرده و به‌ویژه نقش خود را در توسعه انرژی خورشیدی این جزیره گسترش داده است. با این حال، کوبا همچنان به میزان قابل‌توجهی به سوخت‌های فسیلی وابسته است و اگر چین بتواند نفوذ خود را در برخی بخش‌های راهبردی افزایش دهد، این امر لزوماً به معنای دستیابی به نفوذی تعیین‌کننده نخواهد بود.
گسترش نفوذ چین در بخش معدن
انرژی و مواد غذایی تنها حوزه‌هایی نیستند که پکن در آنها در حال گسترش حضور خود است. تحریم‌های ماه مه، شرکت معدنی کانادایی شریِت اینترنشنال (Sherritt International) را واداشت مشارکت مستقیم خود را در شرکت‌های مشترکی که در کوبا داشت، به حالت تعلیق درآورد؛ زیرا این شرکت نگران بود محدودیت‌های آمریکا بر سایر فعالیت‌های بین‌المللی آن نیز تأثیر بگذارد.
هم‌زمان، چین در حال گسترش حمایت‌های فناورانه خود از بخش استخراج نیکل و کبالت کوبا است. این موضوع در مقاله‌ای که اواخر ژوئیه (در تارنمای دیالوگو آمریکاس منتشر شد، مورد اشاره قرار گرفت. این رسانه با حمایت فرماندهی جنوبی ارتش آمریکا فعالیت می‌کند؛ فرماندهی‌ای که حوزه مأموریت آن آمریکای لاتین و کارائیب است.
بر اساس این گزارش، پکن به نوسازی تأسیسات معدنی و حفظ فعالیت یکی از منابع مهم درآمد ارزی کوبا کمک می‌کند. این کشور ذخایر قابل‌توجهی از نیکل و کبالت دارد؛ دو ماده معدنی که برای ساخت باتری خودروهای برقی و فناوری‌های مرتبط با انرژی‌های تجدیدپذیر اهمیت اساسی دارند.
این ذخایر، افزون بر این، از ارزش راهبردی برخوردارند: حضور پررنگ‌تر چین در بهره‌برداری از آنها می‌تواند امکان ادغام تولید کوبا در زنجیره‌های تأمینی را فراهم کند که شرکت‌های این غول آسیایی هم‌اکنون در مقیاس جهانی نقشی مسلط در آنها ایفا می‌کنند.
نگرانی‌های اطلاعاتی و نظامی واشنگتن
برخی تحقیقات آمریکایی به خطراتی اشاره می‌کنند که فراتر از حوزه اقتصادی است و ابعاد نظامی را نیز دربرمی‌گیرد. گزارشی از وزارت خارجه آمریکا که در ماه ژوئیه با عنوان «کوبا؛ پایتخت کمونیسم قرن بیست‌ویکم» منتشر شد، ادعا می‌کند که چین به‌طور مستمر در کوبا حضور اطلاعاتی و فعالیت‌های جمع‌آوری اطلاعات دارد و از مجموع ۱۸ تأسیسات اطلاعات سیگنالی موجود در خاک این کشور، سه تأسیسات را به‌طور فعال اداره می‌کند.
این گزارش همچنین مدعی است که پکن همکاری خود با کوبا را در حوزه‌هایی همچون مخابرات، نظارت تصویری و دیگر بخش‌های راهبردی گسترش داده است.
به نظر می‌رسد واشنگتن این موضوع را به‌طور جدی مدنظر دارد. مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، در ماه ژوئیه گفت: «چندین مرکز چینی در اطراف پایگاه‌های نظامی ما در کوبا در حال جمع‌آوری اطلاعات هستند» و تأکید کرد که دولت آمریکا «دیگر این وضعیت را تحمل نخواهد کرد». هاوانا بارها وجود تأسیسات اطلاعاتی چین در خاک خود را رد کرده است.
با این حال، ایوان الیس معتقد نیست که کمک‌های نظامی چین به کوبا به‌طور قابل‌توجهی افزایش یابد. او می‌گوید: بعید است چین برای تقویت دفاع نظامی کوبا، از جمله از طریق پهپادها یا تجهیزات الکترونیکی، اقدامی انجام دهد. شاید در زمینه تجهیزات کوچک‌مقیاسی که بتوانند بدون جلب توجه وارد شوند، چنین کاری انجام دهد، اما من هیچ نشانه‌ای از تحویل سلاح‌های سنگین نمی‌بینم. افزون بر این، چنین اقدامی نیز تفاوت چندانی ایجاد نخواهد کرد. این گزینه‌ای محتمل نیست.
گزارش وزارت خارجه آمریکا همچنین می‌گوید هاوانا از روابط خود با پکن از طریق کمک‌های خارجی، بخشودگی بدهی‌ها و ده‌ها میلیون دلار سرمایه‌گذاری بهره‌مند می‌شود.
آیا عملیات نظامی در راه است؟
از زمان آغاز کارزار فشار حداکثری علیه کوبا، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، ابتدا در ماه فوریه (بهمن-اسفند) اعلام کرد که واشنگتن می‌تواند کوبا را «به شکلی دوستانه» تصاحب کند و سپس در ماه مه (اردیبهشت-خرداد) گفت کشورش ممکن است «تقریباً بلافاصله» کنترل این جزیره را به دست بگیرد. او دست‌کم در دو نوبت، با اشاره به احتمال پایان سریع درگیری خاورمیانه ــ پایانی که در عمل محقق نشد ــ گفت کوبا پس از ایران «هدف بعدی» خواهد بود.
واشنگتن همچنین در ماه مه بسته‌ای بسیار سخت‌گیرانه از تحریم‌های اقتصادی علیه هاوانا تصویب کرد که بخش‌های کلیدی ورود ارز خارجی این جزیره، از جمله گردشگری و معدن، را تحت تأثیر قرار داد. پس از آن، وزارت دادگستری آمریکا روند قضایی علیه رائول کاسترو، رهبر انقلاب کوبا، را به دلیل سرنگونی دو هواپیمای سبک متعلق به انجمنی از فعالان کوبایی مقیم میامی در سال ۱۹۹۶ آغاز کرد.
در میانه این تشدید تنش‌ها، دو طرف وجود تماس‌هایی میان خود را تأیید کرده‌اند؛ هرچند هاوانا می‌گوید مذاکرات رسمی در جریان نیست. دولت کوبا تأکید دارد که تغییر نظام سیاسی این کشور، خط قرمز هرگونه توافق است؛ حال آنکه تغییر نظام سیاسی از جمله اهدافی است که ترامپ و وزیر خارجه او، مارکو روبیو، سیاستمدار آمریکایی‌کوبایی‌تبار، دنبال می‌کنند.
چندین گزارش رسانه‌های آمریکایی بر نقش رائول گیرمو رودریگس کاسترو، نوه رائول کاسترو، در این گفت‌وگوها تأکید کرده‌اند. او به لقب «ال کانگرخو» (خرچنگ) شناخته می‌شود؛ با این حال، هاوانا در این باره سکوت کرده است.
شاید روبیو در تلاش برای ایجاد شکاف در دولت کوبا، اواخر سپتامبر(مهر) گفت در این جزیره افرادی حضور دارند که می‌توان با آنها گفت‌وگو کرد. وزیر خارجه آمریکا اظهار داشت: در آنجا افرادی هستند که فکر می‌کنم می‌توان با آنها همکاری کرد، مشروط بر اینکه حاضر باشند کشور را به سوی آزادی سیاسی و اقتصادی و فرایندی هدایت کنند که ما را به هدف نهایی‌مان برساند؛ هرچند رسیدن به آن هدف مدتی زمان خواهد برد.
وی در ادامه افزود: فکر می‌کنم در داخل نظام کوبا این پذیرش وجود دارد که انقلاب شکست خورده است. پرسش این است که چه چیزی جایگزین آن می‌شود یا پس از آن چه اتفاقی خواهد افتاد.
چند ساعت پیش از این اظهارات، ترامپ در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل، کوبا را «کشوری شکست‌خورده» توصیف کرده و گفته بود دولت این کشورسقوط خواهد کرد.
تقریباً در همان زمان، شبکه تلویزیونی سی‌بی‌اس در گزارشی اعلام کرد که با مقام‌های ذخیره ارتش آمریکا برای بررسی احتمال انجام عملیاتی احتمالی در کوبا تماس گرفته شده است؛ موضوعی که به گفته مقام‌هایی مطرح شده که با خبرنگاران آمریکایی گفت‌وگو کرده بودند.
این تحولات این پرسش را مطرح می‌کند که رئیس‌جمهوری آمریکا در دو سال پایانی دوره ریاست‌جمهوری خود تا چه اندازه حاضر است درموضوع کوبا پیش برود؟