پیام ویژه - اطلاعات / متن پیش رو در اطلاعات منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
بیش از ۵۸ سال از برداشته شدن نخستین گامهای صنعت هستهای در ایران میگذار؛ ۲۰آبانماه ۱۳۴۶ بود که با آغاز بهرهبرداری از راکتور تحقیقاتی ۵مگاواتی تهران، سنگ بنای علوم و فنون هستهای در ایران نهاد شد.
پس از برداشته شدن نخستین گام هستهای، چیزی درحدود ۷ سال زمان نیاز بود تا با تاسیس سازمان انرژی اتمی ایران در تابستان ۱۳۵۳، این صنعت نوپا در ایران وارد مرحله نوینی شود؛ صنعتی که امروز چرخه کامل و البته بومی تولید سوخت هستهای را در اختیار دارد.
۱۶تیرماه ۱۳۵۳ بود که مجلس بیستوسوم شورای ملی به ریاست عبدالله ریاضی، رای به تاسیس نهادی داد که «سازمان انرژی اتمی ایران» نام گرفت؛ سازمانی که در کانون توجه محمدرضا پهلوی قرار داشت. او سالها بود که رویاهای هستهای درسر داشت و اکنون فرصت مناسبی برای نیل به این مقصود بهوجود آمده بود.
بازار
آغاز راه هستهای شدن ایران
در میانه دهه ۳۰ شمسی و پس از طرح موضوع «اتم برای صلح» از سوی آیزنهاور، رئیسجمهور وقت آمریکا، نخستین گامها در مسیر هستهای شدن ایران برداشته شد. در آن مقطع، ایران به عنوان متحد آمریکا در خاورمیانه، میتوانست از «امتیاز هستهای» بهرهمند شود.
براین اساس هم بود که در نیمه اسفندماه ۱۳۳۵ و پس از اینکه دولت آمریکا در ۴ اسفندماه آن سال، ۱۲میلیون دلار کمک بلاعوض در اختیار ایران قرار داد، تهران و واشنگتن موافقتنامهای امضاء کردند که در چارچوب آن، ایران میتوانست از انرژی هستهای بهرهمند شود. دولت آمریکا در آن قرارداد متعهد شده بود که هم «دانش هستهای» را به ایران منتقل کند و هم چند کیلو اورانیوم غنیشده در اختیار تهران قرار دهد تا از آن در حوزههای تحقیقاتی و عملیاتی استفاده شود.
این معاهده در ۱۲بهمنماه ۱۳۳۷ از تصویب مجلس شورای ملی گذشت و پس از آن بود که دانشگاه تهران به کانونی برای پیشبرد صنعت هستهای ایران تبدیل شد. همان سال هم بود که ایران به عضویت سازمان انرژی اتمی درآمد. این دانشگاه در ابتدا میزبان «انستیتو علوم هستهای» شد که تا پیش از آن تحت نظارت سازمان مرکزی پیمان «سنتو» و پس از آن «مرکز اتمی» دانشگاه تهران نیز در سال ۱۳۴۲ افتتاح شد.
در ادامه آمریکاییها رآکتور تحقیقاتی تهران را در اختیار ایران قرار دادند؛ یک رآکتور ۵مگاواتی که با نام اختصاری «ام. تی. آر» شناخته میشد و بر مبنای اورانیوم غنی شده ۹۳درصدی طراحی شده بود و توانایی تولید ۶۰۰ گرم پلوتونیوم را در سال داشت. این رآکتور با ۵کیلوگرم اورانیوم غنی شده ۹۳درصد آمریکاییها، آغاز به کار کرد.
همکاریهای هستهای تهران و واشنگتن
همکاریهای هستهای تهران و واشنگتن ادامه داشت تا اینکه با تاسیس سازمان انرژی اتمی در سال ۱۳۵۳، همکاریهای بینالمللی ایران در این حوزه، ابعاد گستردهتری به خود گرفت و علاوه بر ایالاتمتحده، پای کشورهایی مانند انگلیس و فرانسه هم به برنامه هستهای ایران باز شد.
یک سال بعد، یعنی در سال ۱۳۵۴، ایران با دو شرکت انگلیسی قراردادی منعقد کرد که براساس آن، فروش ۲هزار و ۴۰۰ تن اورانیوم طبیعی از سوی انگلیس به ایران تضمین میشد. پس از آن، نشریات بینالمللی در افشاگریهایی، خبر دادند که تهران و لندن مذاکرات محرمانهای برای ساخت ۲۰ نیروگاه هستهای داشتهاند.
اندکی بعد، یعنی در مهرماه ۱۳۵۵ و در جریان سفر والری ژیسکار دستن، رئیسجمهور فرانسه به تهران، دوطرف مذاکراتی هم درباره همکاریهای هستهای داشتند و قرار شد ایران ۶ رآکتور هستهای از فرانسه خریداری کند؛ توافقهایی که البته هیچگاه شکل اجرایی به خود نگرفت و بلندپروازیهای هستهای شاه، با پیروزی انقلاب اسلامی بیسرانجام ماند.
شهر تحقیقات اتمی ایران
روزنامه اطلاعات در ۲۸ آبانماه ۱۳۵۳ از خرید ۴ نیروگاه اتمی از آلمان و فرانسه خبر داد؛ خبری که آن روز اکبر اعتماد، نخستین رئیس سازمان انرژیاتمی اعلام کرد و گفت که دو نیروگاه ۹۰۰مگاواتی فرانسوی در سالهای ۱۹۸۲ و ۱۹۸۳ به بهرهبرداری خواهد رسید، اما دو نیروگاه آلمانی در سالهای ۱۹۸۰ و ۱۹۸۱ مورد استفاده قرار خواهند گرفت.
اعتماد همچنین شیرینسازی آب شور در جنوب کشور را یکی از دستورکارهای بهرهگیری از صنعت هستهای در ایران عنوان کرد و افزود که «نیروگاههای اتمی ایران عموما در جنوب و در خط ساحلی تاسیس میشود و هزینه آنها، بسته به موقعیت محلی، برای هر کیلووات برق، ۴۰۰ تا ۵۰۰ دلار خواهد بود».
نخستین رئیس سازمان انرژی اتمی ایران همچنین تاکید کرد که سوخت همه نیروگاههای هستهای ایران زیرنظر آژانس مصرف خواهد شد و ایران، این صنعت را در «مقاصد صلحآمیز» به کار خواهد گرفت و هدفهای مخربی در استفاده از آن ندارد.
دو روز بعد، یعنی در ۳۰ آبانماه ۱۳۵۳ و در شرایطی که شاه و همسرش برای بازدید از مسکو در شوروی به سر میبردند، روزنامه اطلاعات در گزارش دیگری با تیتر «شهر تحقیقات اتمی در ایران به وجود میآید»، به بررسی چشمانداز اتمی ایران پرداخت و تاکید کرد براساس برنامه سازمان انرژی اتمی، ۲۰ تا ۲۴ رآکتور اتمی ازسوی ایران خریداری خواهد شد؛ رقمی که قرار بود تا پایان برنامه ششم عمرانی (۱۳۷۱) محقق شود.
در این گزارش با اشاره به اینکه هزینه خرید یک رآکتور آلمانی هزار و ۲۰۰ مگاواتی، چیزی در حدود ۴۸۰ تا ۶۰۰ میلیون دلار خواهد بود، عنوان شده بود که ایران با کشورهای آمریکا، فرانسه، آلمان، کانادا و سوئد، به عنوان ۵ کشور اصلی تولیدکننده رآکتور اتمی در جهان، مذاکره کردهاست.