پیام ویژه - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
به نوشته بلومبرگ، محمد بن سلمان حدود یک دهه است که رهبری عربستان سعودی را بر عهده دارد، اما چند ماه آینده بزرگ‌ترین چالش دوران حکمرانی او تا به امروز خواهد بود.
در سال ۲۰۱۵، زمانی که ولیعهد هنوز وزیر دفاع بود، حمله گسترده به حوثی‌های یمن را هماهنگ کرد و با این اقدام به جهان اعلام کرد که عربستان سعودی تحت مدیریت جدیدی قرار گرفته است. از این رو، حمله روز شنبه حوثی‌ها به فرودگاه اصلی ریاض احتمالاً برای او به‌مراتب دشوارتر بوده است. حمله به فرودگاه یکی از ارکان توافقی را تضعیف کرد که محمد بن سلمان به مردم کشورش پیشنهاد داده است. حکمرانی بر عربستان سعودی کار آسانی نیست. این کشور جمعیتی جوان دارد و تمام آرزوها و نارضایتی‌هایی را در خود جای داده که با میانگین سنی ۲۵ سال همراه است. بن سلمان خواهان ثبات و وفاداری مردم است و در مقابل، امنیت، رفاه و اصلاحات را وعده می‌دهد. او در عرصه جهانی نیز تلاش کرده است عربستان را به کشوری قابل‌اعتماد و جذاب برای سرمایه‌گذاری و گردشگری تبدیل کند.
حملات آمریکا و اسرائیل به ایران نخستین شکاف را در این روایت ایجاد کرد؛ زیرا تهران در پاسخ به این حملات، هر هدفی را که در دسترسش بود، از جمله عربستان سعودی، هدف قرار داد. هزینه خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های نفتی پادشاهی ممکن است به ده‌ها میلیارد دلار رسیده باشد. اکنون حوثی‌ها نیز نشان داده‌اند که توانایی حمله به قلب قدرت محمد بن سلمان را دارند.
عربستان سعودی یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان تسلیحات در جهان است و ۶٫۵ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف امور دفاعی می‌کند. بااین‌حال، دفاع از این کشور حتی از حکمرانی بر آن نیز دشوارتر است. زیرساخت‌های حیاتی در سراسر قلمرو پهناور عربستان پراکنده‌اند. از سه جهت می‌توان به آن حمله کرد. نیروهای مسلح پادشاهی در مناطق مختلف پراکنده‌اند و به دلایل سیاسی، فرماندهی نظامی به‌طور سنتی ساختاری غیرمتمرکز و چندپاره داشته است؛ بنابراین، محمد بن سلمان برای تضمین معتبر امنیت کشور با دشواری روبه‌روست. مدارس به آموزش آنلاین روی آورده‌اند و برخی شرکت‌ها به کارکنان خود اجازه داده‌اند از خانه کار کنند.
عربستان سعودی قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی جذب کند و میزان این سرمایه‌گذاری‌ها در سال گذشته افزایش چشمگیری داشت؛ اما در سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶، سرمایه‌گذاری خارجی نسبت به مدت مشابه سال قبل ۱۷ درصد کاهش یافت و به ۵٫۹۵ میلیارد دلار رسید. هنوز برای تحقق وعده محمد بن سلمان درباره تأمین رفاه مردم، کار زیادی باقی مانده است. اگر جریان ورود سرمایه‌های جدید به کشور پایدار نماند، تلاش‌ها برای متنوع‌سازی اقتصاد عربستان و کاهش وابستگی آن به نفت ممکن است آسیب ببینند.
محمد بن سلمان برای راضی نگه داشتن نسل جوان عربستان به ایجاد مشاغل مدرن نیاز دارد. دولت نمی‌تواند از همه آن‌ها حمایت کند، زیرا منابع و توان مالی‌اش همین حالا نیز بیش از حد تحت فشار قرار گرفته است. پیش‌بینی می‌شود کسری بودجه امسال به حدود ۵ درصد تولید ناخالص داخلی برسد. تهدیدهای متوجه زیرساخت‌های نفتی و تنگه هرمز نیز باعث شده است وزارت دارایی عربستان پیش‌بینی کند تولید ناخالص داخلی کشور در سال ۲۰۲۶ به میزان ۳٫۶ درصد کاهش یابد. عامل اصلی این افت، کاهش پیش‌بینی‌شده ۲۱٫۸ درصدی تولید در بخش نفت است. بخش عمده اعتبارهای اقتصادی نیز صرف حمایت از شرکت‌های دولتی می‌شود. در ماه اوت، رشد وام‌دهی بانک‌ها به این شرکت‌ها سه برابر رشد وام‌دهی به بخش خصوصی بود.
بن سلمان دست به دامان گذشتگان خود شده
اگر تأمین امنیت و رفاه دشوارتر شده است، تکلیف سومین وعده محمد بن سلمان، یعنی اصلاحات، چه می‌شود؟ باید به انصاف اذعان کرد که بسیاری از تغییرات او، از جمله آزادسازی قوانین مربوط به قیمومت مردان بر زنان و فراهم کردن امکان رانندگی و حضور زنان در محیط کار، امروز به‌عنوان اموری عادی پذیرفته شده‌اند. بااین‌حال، نخبگان حاکم بر عربستان مدت‌هاست که از اسلام‌گرایان داخلی به همان اندازه تهدیدهای خارجی بیم داشته‌اند. اصلاحات محمد بن سلمان یکی از شاخص‌ترین وجوه هویت سیاسی اوست، اما در عین حال می‌تواند به نقطه‌ای برای گردهم‌آمدن مخالفان و ناراضیان تبدیل شود.
دولت عربستان ممکن است دموکراتیک نباشد، اما همچنان به رضایت مردمی که بر آن‌ها حکومت می‌کند نیاز دارد. محمد بن سلمان ناچار است به‌نحوی اعتماد عمومی به وعده خود برای ساختن کشوری مدرن، امن و برخوردار از احترام بین‌المللی را تقویت کند. او نشانه‌هایی از تمایل به ترمیم روابط آسیب‌دیده با همسایگانش در خلیج فارس بروز داده است. او اخیراً گفته است که امنیت منطقه «تفکیک‌ناپذیر» است؛ عبارتی که یکی از مقام‌های ارشد امارات متحده عربی نیز همین هفته دقیقاً با همین واژه‌ها تکرار کرد.
تغییر لحن دیگری که اخیراً در سخنان ولیعهد دیده شده، از دو جهت جالب‌توجه است. محمد بن سلمان دو هفته پیش، در سخنرانی سالانه خود در برابر شورا، نهاد شبه‌قانون‌گذاری عربستان، سخنانش را برخلاف رویه معمول با چشم‌انداز آینده آغاز نکرد. او به‌جای صحبت از شهرهای درخشان و مدرنی که قرار است در دل بیابان ساخته شوند، درباره گذشته سخن گفت. او از میراث خانوادگی‌اش صحبت کرد و مدعی شد که خانواده‌اش در طول بیش از سه قرن حکومت، رویکردی باثبات و یکسان در حکمرانی داشته‌اند و او صرفاً همان مسیر را ادامه می‌دهد.
قدرتمندترین چهره نسل هزاره در جهان، اکنون که با بزرگ‌ترین بحران دوران حرفه‌ای سیاسی خود روبه‌رو شده، لحنی به خود گرفته که بیش از هر چیز به سنت‌گرایی پیشینیانش شباهت دارد.
جنگ آخرالزمان؛ بازی با حاصل جمع صفر
در رابطه با واکنش‌های احتمالی ریاض به این تهدیدها واشنگتن‌پست در گزارشی می‌نویسد: در بحبوحه حملات حوثی‌ها، عربستان سعودی عملیات نظامی گسترده‌ای را در یمن آغاز کرده است تا مناطقی را که این گروه تصرف کرده است، پس بگیرد. به گفته دو مقام وابسته به دولت یمن که از حمایت عربستان برخوردار است، رهبران سعودی پیروزی در میدان نبرد را تنها گزینه خود می‌دانند. یکی از این مقام‌های یمنی گفت: «روشن است که حوثی‌ها و متحدانشان در ایران، در سال‌هایی که ظاهراً صلح برقرار بود، خود را برای جنگ آماده می‌کردند. این جنگی نیست که فقط عربستان سعودی و یمن را تحت تأثیر قرار دهد، بلکه تمام جهان را متأثر خواهد کرد.»
درگیری که به‌سرعت در حال گسترش است، اکنون به بی‌ثبات‌ترین جبهه در مجموعه درگیری‌های منطقه‌ای تبدیل شده که پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه آغاز شد. مقام‌های منطقه‌ای و تحلیلگران می‌گویند با توجه به اینکه احتمال مداخله آمریکا اندک است، جنگ عربستان با حوثی‌ها به یک «بازی با حاصل جمع صفر» تبدیل شده است؛ وضعیتی که در آن هر دو طرف حملات خود را تشدید می‌کنند، اما در حال حاضر مذاکره جایی در معادلات ندارد. آن مقام یمنی گفت: «در حال حاضر مذاکره گزینه‌ای نیست؛ هیچ‌کس درباره آن صحبت نمی‌کند.»
دو مقام یمنی و رائد کریملی، دیپلمات ارشد سعودی، ادعا کردند تشدید تنش از سوی حوثی‌ها تا حدی تحت تأثیر ایران است؛ کشوری که می‌کوشد در جنگ ادامه‌دار خود با آمریکا، اهرم فشار بیشتری به دست آورد. کریملی که معاون وزیر عربستان در امور دیپلماسی عمومی است، روز پنجشنبه در یک نشست توجیهی کم‌سابقه با خبرنگاران ادعا کرد ریاض معتقد است ایران حاضر نیست در جنگ خود با آمریکا امتیازی بدهد و حوثی‌ها را به تشدید درگیری‌ها «ترغیب کرده است.» یکی از مقام‌ها مدعی شد دستاوردهای حوثی‌ها که از روسیه و چین نیز حمایت دریافت می‌کنند، «دستاوردی برای دشمنان آمریکا و اروپا» محسوب می‌شود.
گسترش دامنه حملات سعودی در یمن
در روزهای اخیر، ائتلاف تحت حمایت عربستان در یمن دامنه حملات خود را گسترش داده است؛ حملاتی که پیش‌تر عمدتاً اهداف نظامی را نشانه می‌گرفتند، اما اکنون زیرساخت‌های نفتی تحت کنترل حوثی‌ها را نیز هدف قرار می‌دهند. حوثی‌ها نیز به همین شیوه پاسخ داده‌اند و دکترینی را به اجرا گذاشته‌اند که آن را چنین خلاصه می‌کنند: «بندر در برابر بندر، فرودگاه در برابر فرودگاه، محاصره در برابر محاصره.»
احمد ناجی، تحلیلگر ارشد امور یمن در گروه بین‌المللی بحران، اندیشکده مستقر در بروکسل، گفت موج حملات هوایی ائتلاف به رهبری عربستان خسارت بیشتری از آنچه حوثی‌ها اذعان می‌کنند به این گروه وارد کرده است، اما عملکرد ائتلاف در میدان نبرد زمینی نیز بسیار ضعیف‌تر از حد انتظار بوده است. او گفت: «این جنگی سرنوشت‌ساز و تعیین‌کننده است. آینده یمن و امنیت خلیج فارس را مشخص خواهد کرد. فکر می‌کنم هر دو طرف می‌دانند چه چیزی در میان است... این جنگ به بازی با حاصل جمع صفر تبدیل شده است.»
علی شهابی، نویسنده و مفسر سعودی، گفت در ریاض «تا حدی احساس سرخوردگی» وجود دارد، زیرا آمریکا از طریق هواپیماهای نظامی خود به کمک عربستان نمی‌آید. او افزود: «اما همزمان قدردانی نیز وجود دارد؛ به‌خاطر کمکی که آمریکایی‌ها در زمینه اطلاعات و حضور نیروهای خود در میدان ارائه می‌کنند.»
آدام بارون، پژوهشگر اندیشکده نیو آمریکا در واشنگتن، گفت در شرایطی که حوثی‌ها «در اوج قدرت خود طی سال‌های اخیر قرار دارند»، عربستان سعودی با محاسبه‌ای تقریباً ناممکن روبه‌روست و تشدید نظامی درگیری، عملی‌ترین گزینه پیش روی این کشور به نظر می‌رسد. بارون گفت اگر سعودی‌ها وضع موجودی را که اکنون در حال شکل‌گیری است نپذیرند، باید «قبول کنند که حوثی‌ها به قدرتی مسلط در منطقه تبدیل خواهند شد؛ قدرتی که توانایی ساخت تسلیحات را دارد و زرادخانه‌اش همین حالا نیز از زرادخانه برخی کشورها بزرگ‌تر و مهم‌تر است.»
محمد الباشا، مشاور یمنی‌آمریکایی در حوزه ریسک، گفت به نظر می‌رسد فضای اندکی برای مذاکره و فضای بسیار بیشتری برای تشدید درگیری وجود دارد؛ زیرا حوثی‌ها با حمله به غیرنظامیان، از جمله زائران مسلمان که در حمله به فرودگاه هدف قرار گرفتند، از «هر خط قرمز قابل‌تصوری» عبور می‌کنند. او گفت: «هنوز فضای زیادی برای تشدید بیشتر درگیری‌ها وجود دارد؛ برای اینکه اتفاقات بد بیشتری رخ دهد.»