نبض اقتصاد اعراب در دست هرمز

پیام ویژه - فرهیختگان / متن پیش رو در فرهیختگان منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
سپتامبر 2026 در تحولات تنگه هرمز نقطه بسیار حساسی است. در این مقطع دولتمردان آمریکا مدعی رسیدن ترافیک تنگه هرمز به قبل از جنگ شدند. دولتمردان آمریکا از دونالد ترامپ گرفته تا وزیر خزانه‌داری تا وزیر انرژی آمریکا همگی مدعی بودند روزانه بین 14 تا 15 میلیون بشکه نفت از تنگه هرمز عبور می‌کند و ایران عملاً کنترل خود بر این گذرگاه را از دست داده است. در همین خصوص، رسانه‌های آمریکایی نیز مدام مدعی از دست رفتن کنترل ایران بر تنگه هرمز بودند، اما حالا داده‌های یکی از مهم‌ترین مقاصد صادرات کشور‌های عربی یعنی داده‌های سپتامبر 2026 گمرک چین منتشر شده و این روایت‌ها را نقض می‌کند. براساس این داده‌ها، شیر فلکه نفت منطقه عملاً در دست ایران و گروه‌های مقاومت است. این داده‌ها نشان می‌دهد گرچه ایران در سپتامبر شیر فلکه نفت منطقه را نسبتاً باز کرده، اما در ادامه در ماه اکتبر بار دیگر با اقدامات نیرو‌های مسلح علیه کشتی‌های متخلف، جریان عبور نفت با اختلال بیشتری روبه‌رو شده است.
بلوف ترامپ با آمار نفتکش‌ها
دونالد ترامپ و مقامات‌ دولت آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ از افزایش چشمگیر عبور نفت از تنگه هرمز خبر دادند. گرچه اعداد ادعایی در گزارش رسانه‌های آمریکایی کمی متفاوت از آمار ادعایی دولتمردان آمریکایی بود، اما همگی بر افزایش چشمگیر عبور نفت از تنگه هرمز تأکید داشتند. ترامپ اعلام کرد هر شب حدود ۳۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کنند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا نیز از عبور بیش از ۱۷ میلیون بشکه نفت در یک شبانه‌روز خبر داد. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور نیز چند روز بعد رقم حدود ۱۵ میلیون بشکه را مطرح کرد. ترامپ در ۲۶ سپتامبر هم مدعی شد بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت طی آخر هفته از تنگه عبور کرده است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا نیز در ۶ سپتامبر به CNN گفت میانگین هفت‌روزه عبور نفت از تنگه به بیش از ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است. او با احتساب خطوط لوله جایگزین عربستان و امارات، مجموع جریان صادراتی منطقه را حدود دوسوم سطح پیش از جنگ دانست.
بااین‌حال، داده‌های شرکت‌های ردیابی نفتکش‌ها تصویر محتاطانه‌تری را ارائه می‌کرد. واشنگتن‌پست در ۱۴ سپتامبر برآورد کرد میانگین عبور نفت در بازه یک‌ماهه حدود 6.5 تا ۷ میلیون بشکه در روز بوده است. مؤسسه تانکرترکرز نیز میانگین ۶۰ روزه‌‌ای معادل 7.8 میلیون بشکه در روز گزارش کرد. ازسوی‌دیگر رویترز نیز در ۲۸ سپتامبر بر اساس داده‌های اولیه مؤسسه کپلر صادرات نفت خام از تنگه هرمز را حدود 7.4 میلیون بشکه در روز برآورد کرد. برخی کارشناسان حوزه نفت و انرژی معتقد بودند اختلاف آمارها لزوماً به معنای نادرستی کامل این ارقام نیست، بلکه ممکن است بخشی از نفتکش‌ها با خاموش کردن ردیاب از تنگه هرمز عبور کرده باشند. اما حالا داده‌های یکی از مهم‌ترین مقاصد نفت خاورمیانه یعنی چین نشان می‌دهد روایت‌ها در مورد عبور نفت از تنگه هرمز گرچه در سپتامبر افزایش یافته، اما آن طوری که دولتمردان آمریکا روایت می‌کنند، نیست.
سپتامبر نفتی تنگه هرمز چگونه گذشت؟
بررسی داده‌های گمرک چین نشان می‌دهد در سپتامبر 2026 صادرات کشورهای منطقه بسیار نامتوازن بوده است، به‌طوری‌که صادرات برخی از کشورها به چین افزایش قابل توجهی داشته و صادرات برخی دیگر، با کاهش قابل توجه روبه‌رو بوده است. طبق داده‌هایی که در ادامه می‌آید، در سپتامبر 2026 صادرات بحرین، قطر و عربستان سعودی نسبت به مدت مشابه سال گذشته بین 70 تا 99 درصد سقوط کرده است. در همین حال، صادرات عراق و کویت با جهش روبه‌رو شده و صادرات امارات بسیار به حجم صادرات مدت مشابه سال گذشته نزدیک شده است.
بحرین: سقوط 99 درصدی صادرات
حجم صادرات بحرین به چین در سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۳۰۰ هزار دلار بوده است. این رقم نسبت به اوت ۲۰۲۶ با صادرات یک‌میلیون‌دلاری، حدود 67 درصد کاهش داشته و در مقایسه با سپتامبر ۲۰۲۵ که صادرات بحرین به ۴۰ میلیون دلار رسیده بود، کاهش حدود 99 درصدی داشته است.
قطر: سقوط 76 درصدی صادرات
حجم صادرات قطر به چین در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۳۵۳ میلیون دلار رسیده است. این رقم نسبت به اوت ۲۰۲۶ با صادرات ۷۱۲ میلیون‌دلاری، حدود 50.4 درصد کاهش داشته است. همچنین در مقایسه با سپتامبر ۲۰۲۵، که صادرات قطر یک میلیارد و 467 میلیون دلار بود، کاهش حدود 76 درصدی ثبت شده است.
عربستان سعودی: کاهش 69 درصدی
حجم صادرات عربستان سعودی به چین در سپتامبر ۲۰۲۶ به ۲ میلیارد و ۴۱۲ میلیون دلار رسیده است. این رقم نسبت به صادرات ۲ میلیارد و ۳۲۸ میلیون‌دلاری اوت ۲۰۲۶، گرچه حدود 3.6 درصد افزایش داشته، بااین‌حال در مقایسه با سپتامبر ۲۰۲۵ که صادرات عربستان به ۴ میلیارد و ۷۵۸ میلیون دلار بوده، کاهش حدود بیش از 49 درصدی داشته است.
عراق: جهش یکباره صادرات
حجم صادرات عراق به چین در سپتامبر ۲۰۲۶ به 3 میلیارد و 311 میلیون دلار رسیده است. این رقم نسبت به اوت ۲۰۲۶ با صادرات ۸۴۲ میلیون‌دلاری، حدود 293 درصد افزایش داشته است. همچنین در مقایسه با سپتامبر ۲۰۲۵ که صادرات عراق 3 میلیارد و 34 میلیون دلار بوده، رشد حدود 9 درصدی ثبت کرده است.
کویت: افزایش صادرات
حجم صادرات کویت به چین در سپتامبر ۲۰۲۶ به یک میلیارد و 296 میلیون دلار رسیده است. این رقم نسبت به اوت ۲۰۲۶ با صادرات یک میلیارد و 224 میلیون‌دلاری، حدود 6 درصد افزایش داشته است. نکته قابل‌تأمل اینکه صادرات سپتامبر امسال در مقایسه با صادرات ۷۶۷ میلیون‌دلاری سپتامبر ۲۰۲۵، افزایش حدود ۶۹ درصدی داشته است.
امارات: صادرات نزدیک به قبل از جنگ
در سپتامبر ۲۰۲۶ حجم صادرات امارات به چین ۲ میلیارد و ۵۷۴ میلیون دلار بوده است. این رقم نسبت به اوت ۲۰۲۶ با صادرات ۲ میلیارد و ۴۲۳ میلیون‌دلاری، حدود 6.2 درصد افزایش داشته، اما در مقایسه با سپتامبر ۲۰۲۵ که صادرات امارات به ۲ میلیارد و ۷۲۵ میلیون دلار رسیده بود، کاهش حدود 5.5 درصدی ثبت شده است.
شیرفلکه نفت منطقه در دست ایران
نگاهی به داده‌های صادرات کشورهای منطقه به چین در سپتامبر 2026، تصویری قابل‌توجه از تغییر مسیر جریان نفت در منطقه ارائه می‌کند. این مسیر شامل سقوط صادرات قطر، عربستان سعودی و بحرین در کنار جهش صادرات عراق و کویت و حفظ سطح صادرات امارات نسبت به مدت مشابه سال گذشته است. این تحولات می‌‌تواند نشانه‌‌ای از آن باشد که اهرم مدیریت جریان نفت منطقه، برخلاف ادعاهای دولت ترامپ، در اختیار دولت آمریکا نیست و ایران نقش پررنگی در معادلات عبور و صادرات نفت منطقه از تنگه هرمز دارد. در خصوص افزایش صادرات کویت گرچه نمی‌توان با اطمینان گفت که این روند با مجوز یا هماهنگی ایران صورت گرفته است، بااین‌حال برخی ارزیابی‌ها حاکی از آن است که رشد صادرات عراق و در مرتبه بعد، تداوم صادرات امارات ممکن است با هماهنگی تهران همراه بوده باشد. در این زمینه تحلیل‌هایی مطرح شده که هدف از چنین ترتیباتی را جلوگیری از تشدید بحران ارزی در عراق و پیشبرد برخی همکاری‌های اقتصادی و امنیتی با امارات می‌دانند. البته برای تأیید قطعی این فرضیه‌ها به شواهد بیشتری ازجمله اظهارنظر مقامات رسمی نیاز است.
در سوی دیگر، افت شدید صادرات عربستان سعودی و قطر و کاهش حدود ۹۹ درصدی صادرات بحرین نیز می‌تواند ناشی از مجموعه‌ای از عوامل باشد. در مورد عربستان، محدودیت‌های ناشی از تسلط ایران بر تنگه هرمز، در کنار درگیری عربستان و انصارالله یمن و آسیب‌دیدن بخشی از زیرساخت‌های جایگزین انتقال نفت (خطوط لوله شرق به غرب)، از جمله عواملی است که می‌تواند کاهش صادرات این کشور به چین را توضیح دهد. درباره قطر نیز احتمالاً با مجموعه‌ای از عوامل روبه‌رو هستیم که از طولانی‌شدن روند بازسازی خسارت‌های جنگ در تأسیسات گازی گرفته تا هزینه‌های بالا، ریسک‌های امنیتی و دشواری‌های لجستیکی صادرات گاز LNG است. در مجموع، این داده‌ها از جابه‌جایی مهمی در الگوی صادرات انرژی منطقه حکایت دارند و آن هم این است که برخلاف ادعای دولت ترامپ، تاکنون شیرفلکه نفت منطقه در دست ایران بوده است.